



Przy muralu na ogrodzeniu KSOP, 12 września 2026
Byłem w środku jednego z najbardziej pilnowanych miejsc w Polsce
12 września 2026 roku wziąłem udział w Dniu Otwartym Krajowego Składowiska Odpadów Promieniotwórczych (KSOP) w Różanie - jedynego takiego obiektu w Polsce, położonego ok. 90 km na północ od Warszawy. W 2026 roku KSOP obchodzi 65 lat działalności. Dni otwarte organizowane są kilka razy w roku, ale to nie jest miejsce, do którego wchodzi się „kiedy się chce”.
Czym jest KSOP i dlaczego stoi akurat w Różanie
Krajowe Składowisko Odpadów Promieniotwórczych działa od 1961 roku - w 2026 roku mija więc 65 lat jego funkcjonowania. Stoi na terenie dawnego rosyjskiego fortu wojskowego, wybudowanego w latach 1905-1908, na powierzchni 3,045 ha. Zarządza nim Zakład Unieszkodliwiania Odpadów Promieniotwórczych (ZUOP), wchodzący w skład Narodowego Centrum Badań Jądrowych (NCBJ). Według klasyfikacji Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (IAEA) to tzw. składowisko powierzchniowe - czyli obiekt naziemny lub płytko posadowiony, przeznaczony do krótkożyciowych odpadów nisko- i średnioaktywnych oraz do okresowego przechowywania odpadów długożyciowych.
Jak wyglądało zwiedzanie
Zapisy odbywały się wcześniej drogą mailową - rejestracja była otwarta do 10 września albo do wyczerpania miejsc, trzeba było podać imię i nazwisko, serię i numer dowodu osobistego lub legitymacji szkolnej oraz preferowaną godzinę, a na miejscu mieć przy sobie dokument tożsamości, zjawić się 15 minut przed wyznaczoną porą i podpisać oświadczenie. Zwiedzanie odbywało się w 3 turach: 10:00, 12:00 i 14:00, grupami prowadzonymi przez pracowników ZUOP. Samochód można zostawić na dużym bezpłatnym parkingu przy muralu - do wejścia jest stamtąd ok. 300 m pieszo.
Część trasy prowadziła dosłownie nad zabetonowanymi odpadami - pod stopami, na głębokości 6 - 7 metrów, leżą warstwy pochodzące z lat 60. i 70. Na trasie pokazano też 2 rodzaje pojemników na odpady: mniejszy to hobok, a większy - bęben stalowy.

Program obejmował też punkt poboru próbek aerozoli powietrza atmosferycznego - element stałego monitoringu środowiska wokół składowiska, obok badań gleby, wody i roślinności.
Była też ramka fotograficzna z hasztagami #ZUOP #KSOP i odbitką z Instaxa na pamiątkę. Sam też sobie takie zrobiłem.

Przy wyjściu z terenu każdy zwiedzający przechodzi tę samą kontrolę co pracownicy na co dzień. Najpierw bramka radiometryczna (monitor portalowy) - pasywne urządzenie, które stale mierzy poziom promieniowania osób i przedmiotów wychodzących z terenu chronionego; nie emituje promieniowania, tylko je wykrywa.


Następnie stanowisko pomiaru skażenia rąk i stóp, na którym mógł stanąć każdy zwiedzający - urządzenie z tej samej rodziny co monitory typu HFC - Hand-Foot-Clothing Monitor, standardowo stosowane przy wyjściu z terenów o podwyższonym ryzyku ekspozycji na promieniowanie. Na wyświetlaczu zobaczyłem komunikat „Gotowy do pomiaru”, a po chwili - „Brak skażeń”.


Dlaczego to się w ogóle mierzy, skoro to „tylko” dzień otwarty
Taka sama kontrola dotyczy pracowników wychodzących z terenu na co dzień - to rutynowa, pasywna procedura weryfikacyjna, a nie reakcja na coś nietypowego. Coś w rodzaju bramki na lotnisku: stoi tam zawsze, niezależnie od tego, czy akurat dzieje się coś szczególnego.
Uczestnicy dni otwartych mogli też zgłosić się po osobisty dawkomierz z bezpośrednim odczytem. U nas nie piszczał, bo wszystko było w normie - nie ma się czemu dziwić. Wynik, który pokazuje, to promieniowanie tła naturalnego - z ziemi, powietrza, kosmosu - nie ze składowiska.
Ciekawostka: teren dawnego fortu ma też wartość przyrodniczą - ZUOP buduje tam dla dzikich zapylaczy i owadów tzw. hotele, a w czasie letnich susz wystawia poidła.
Jak są tam przechowywane odpady
Odpady krótkożyciowe niskoaktywne i średnioaktywne trafiają do zaadaptowanej suchej fosy dawnego fortu. Dno i zbocza fosy wzmocniono 20-centymetrową warstwą betonu, a metalowe bębny z odpadami układane są warstwami i regularnie zalewane betonem, aż całość przykrywa 40-centymetrowa warstwa betonu z dodatkową izolacją bitumiczną. To właśnie po tej konstrukcji chodziliśmy podczas zwiedzania. Zużyte, zamknięte źródła promieniotwórcze trafiają osobno - do podziemnego, betonowego obiektu złożonego z 17 komór, które po wypełnieniu są zalewane betonem i szczelnie pieczętowane.
Zanim odpad w ogóle trafi do składowiska, musi spełnić konkretne kryterium: ługowalność - czyli tempo, w jakim substancja promieniotwórcza mogłaby zostać wypłukana z formy odpadu - nie może przekraczać 10-2 g/cm²/dobę dla odpadów niskoaktywnych i 10-3 g/cm²/dobę dla średnioaktywnych. W praktyce oznacza to, że polskie prawo w ogóle nie dopuszcza przyjęcia odpadu w postaci ciekłej - trafia on do składowiska dopiero po zestaleniu, najczęściej przez zacementowanie.
Zanim odpady w ogóle trafią do Różana, przechodzą przez siedzibę ZUOP w ośrodku jądrowym w Świerku. Tam są zamykane w szczelnych pojemnikach 2 rodzajów: mniejszy nazywa się hobok, a większy - bęben stalowy. Po otwarciu takiego pojemnika widać w zasadzie sam blok betonu. Dopiero w takiej bezpiecznej postaci, specjalnym transportem, jadą do składowiska.

Skąd się w ogóle biorą takie odpady i jak się je dzieli
- Bardzo niskoaktywne (VLLW) - głównie z rozbiórki instalacji jądrowych: beton, stal, izolacje.
- Niskoaktywne (LLW) - codzienne odpady eksploatacyjne: rękawice, odzież ochronna, filtry powietrza, z izotopami krótkożyciowymi.
- Średnioaktywne (ILW) - żywice jonowymienne, filtry, elementy reaktorowe - wymagają osłon, ale nie wydzielają ciepła.
- Wysokoaktywne (HLW) - przede wszystkim wypalone paliwo jądrowe. Tego KSOP nie przyjmuje - to osobny temat, do którego wracam w dalszej części tekstu.
Rozróżnienie krótko- / długożyciowe dotyczy czasu połowicznego rozpadu izotopów: odpady krótkożyciowe po kilkudziesięciu latach spadają do poziomu zbliżonego do tła naturalnego, długożyciowe wymagają izolacji o wiele dłuższej.
KSOP w liczbach
Odpady z reaktorów badawczych EWA i MARIA, wytworzone przed 2014 rokiem, zostały odesłane z powrotem do Rosji - pierwotnego dostawcy tego paliwa. Największe transporty odbyły się w 2010 roku - ponad 450 kg świeżego i zużytego paliwa, 5 oddzielnych przewozów - oraz w 2012 roku - ok. 90 kg z reaktora Maria, każdorazowo pod nadzorem Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej (IAEA). Warto to zestawić z jednym pytaniem, które sam sobie zadawałem przed wizytą: czy tych odpadów w Polsce w ogóle jest dużo? Z policzonych 60 lat pracy 2 reaktorów badawczych, cała krajowa produkcja odpadów nisko- i średnioaktywnych - eksploatacyjnych i z likwidacji instalacji razem - mieści się w objętości nieprzekraczającej 2 basenów olimpijskich. Osobną kategorią jest wypalone paliwo jądrowe - odpad wysokoaktywny, którego KSOP nie przyjmuje. To perspektywa na przyszłość: dla 2 planowanych w Polsce elektrowni jądrowych szacuje się, że po 60 latach pracy dałyby łącznie ok. 6700 ton uranu wypalonego paliwa (objętościowo ok. 250 m³) - dziś Polska nie ma jeszcze czynnych reaktorów energetycznych, więc i takiego paliwa nie ma.
Strefa, której nie można fotografować
Punkty kontrolne, które mijałem, stały blisko wewnętrznej, bardziej chronionej części terenu - widziałem tam tabliczkę „ZAKAZ FOTOGRAFOWANIA” w 5 językach. Wszystkie moje zdjęcia powstały tam, gdzie fotografowanie było dozwolone.



Oznakowanie i ogrodzenie terenu zakładu

Mural, który zamienia ogrodzenie w lekcję historii
Zewnętrzne ogrodzenie od strony drogi dojazdowej zamieniono w mural poświęcony historii promieniotwórczości i pracy naukowej - z portretem Marii Skłodowskiej-Curie, medalem Nobla, modelem atomu, probówkami i pracownikiem z bębnami na odpady. Jedno z dobrych miejsc do robienia zdjęć - tam też nagrałem materiał wideo do 2 krótkich rolek.






Mural na ogrodzeniu KSOP
Film i album ZUOP
ZUOP nakręcił z okazji jubileuszu własny film okolicznościowy - krótkie, dobrze zrobione podsumowanie historii i pracy składowiska.

Film: ZUOP, oficjalny kanał YouTube - materiał okolicznościowy z okazji 65-lecia KSOP
Z całego dnia otwartego powstał też album na oficjalnej stronie ZUOP na Facebooku:
Album: ZUOP, oficjalna strona na Facebooku
A co dalej z odpadami w Polsce
KSOP w obecnej formie nie jest rozwiązaniem na kolejne dekady - trwają już prace nad zupełnie nowym, powierzchniowym składowiskiem odpadów nisko- i średnioaktywnych: powierzchnia ok. 100 ha, planowany okres eksploatacji ok. 100 lat, limit dawki dla mieszkańca w otoczeniu obiektu na poziomie 0,1 mSv rocznie. Żeby to osadzić w skali: przeciętny mieszkaniec Polski otrzymuje rocznie ok. 4,86 mSv - z czego ok. 2,55 mSv to promieniowanie naturalne, głównie radon, a reszta to głównie diagnostyka medyczna - np. zdjęcia RTG, tomografia komputerowa. 0,1 mSv rocznie to więc dodatek rzędu kilku procent samego tła naturalnego.
Ile to kosztuje państwo już dziś: gmina Różan - za samo hostowanie ISTNIEJĄCEGO KSOP - dostaje z budżetu państwa rekompensatę w wysokości 400% dochodów gminy z podatku od nieruchomości za rok poprzedni, z ustawowym pułapem 10,5 mln zł rocznie; w 2024 roku było to dokładnie 10,5 mln zł - m.in. 5 mln zł na inwestycje majątkowe i 3 mln zł na oświatę. Podobny mechanizm - i zbliżona maksymalna kwota - ma obowiązywać też gminę, w której stanie nowe składowisko.

Gmina, w której stanie nowe składowisko, może liczyć też na stabilne miejsca pracy oraz wizyty studyjne i konferencje z udziałem gości z całego świata - korzystające z lokalnej bazy noclegowej i gastronomicznej - a także działania społecznej odpowiedzialności biznesu na rzecz mieszkańców.
Osobny, znacznie odleglejszy w czasie temat to wypalone paliwo jądrowe z przyszłych elektrowni - odpad wysokoaktywny, dla którego planuje się docelowo głębokie składowisko geologiczne. Dziś rozważanych jest 44 potencjalnych struktur skalnych w Polsce - złoża soli, iłowce oraz skały krystaliczne. Do czasu jego budowy wypalone paliwo ma być przechowywane przy samych elektrowniach przez 30-50 lat.

Na miejscu był też stolik z gadżetami na 65-lecie KSOP. Fajne upominki: długopisy i kubek, do tego torba, krówki, naklejki-tatuaże i zdjęcia. Obok stał stolik, przy którym można było samodzielnie wytłoczyć sobie przypinkę na specjalnej prasie.





Gadżety na 65-lecie KSOP
Dla kogo to jest i czy warto
Zwiedzać KSOP można wyłącznie podczas dni otwartych, organizowanych kilka razy w roku - nie da się tam po prostu wejść w dowolny dzień. To propozycja dla każdego: można przyjść samemu, z rodziną albo z przyjaciółmi, a na zwiedzanie mogą przyjść również dzieci od 7. roku życia. Spodoba się miłośnikom technologii jądrowych, ale też osobom, które o atomie nie wiedzą nic - wystarczy patrzeć i słuchać. To dobry sposób, żeby spędzić czas nietypowo i poszerzyć horyzonty. Polecam - nie ma się czego bać.
Na koniec wpisałem się osobiście do księgi gości.

Na co dzień pracuję przy jakości i bezpieczeństwie w jądrowym łańcuchu dostaw, więc dla mnie ta wizyta była też przypomnieniem, że kultura bezpieczeństwa i przejrzystość wobec otoczenia nie kończą się na dokumentacji i procedurach.



